70 ساڵان دیموكرات. هاوار بازیان

گونجاندنی مێژوو و كاری حیزبێكی بەتەمەنی وەك “دیموكرات”ی نەیاری دەسەڵاتدارانی ئێرانی لە یەك وتاردا ئەستەمە، بەڵام دەكرێ لە 7 وێستگەدا و بەپێی زەمەنبەندی باسی لایەنی بەهێز و لاوازی ئەو رێكخراوە كوردییە بكەین:

1. یەكەم و گەورەترین سەروەریی “حیزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران” هەمان كۆماری كوردستانە كە تەنیا چەند مانگ پاش راگەیاندنی ئەو حیزبە (1945.8.16) توانی سەرۆكایەتیی دامەزراندنی یەكەم دەوڵەتی كوردی لە مهاباد بكا (1946.1.22). ئەو رووداوە 11 مانگییە تا ئێستەش نەك هەر وەك گەورەترین سەرمایەی سیاسی و مەعنەویی حیزبی دیموكرات دادەنرێ، بگرە هێز و لایەنەكانی تری كوردی لە ئێران و پارچەكانی تریش بە ئیلهام بەخشی خۆیانی لە قەڵەم دەدەن. كۆماری كوردستان تاكە رووداوی مێژووییی كوردە كە تا ئێستە زیاترین كورد لەسەر یەكدەنگ و كۆكن، بەشێوەیەك كە لە مێژووی سیاسیی كورددا بە گەورەتر لە دەستكەوتی تاكە حیزبێك یان تەنیا پارچەیەكی كوردستان دادەنرێ.
2. نەمانی كۆماری كوردستان (1946.12.15) ئەركی حیزبی دیموكراتی قورستر كرد لەوەی بتوانێ ماڵێكی شێواوی رێكخستنی و جەماوەری بەسەر بكاتەوە و هاوكات هێزی خۆپاراستنیشی هەبی، ئەویش لە دۆخێكدا كە دەسەڵاتی ئەوكاتی ئێران چاوی لەسەر كوردستان تیژكردبوو و بەتوندترین شێوە بەرەنگاریی هەموو جووڵەیەكی دژبەرانی خۆی دەكرد. جگە لەوەی كورد و دیموكرات بەگشتی لە ئێران تووشی شكستێكی رۆحی هاتبوون و پێویستییان بەدەرفەتێك بوو تا خۆیان لەگەڵ “دیموكراتی بێ كۆمار”دا بگونجێنن، بەڵام دەسەڵاتی شاهەنشاهی هەرجۆرە دەنگێكی كوردانەی وەك پاشماوەی حكوومەتی كوردستان دەزانی و بڕیاری نەهێشتنی دابوو. بەوشێوەیە حیزبی دیموكرات تووشی یەكێك لە بێدەنگترین ساڵانی ژیانی سیاسیی خۆی هات كە نێزیكەی 20 ساڵی خایاند.
3. لە ناوەڕاستەكانی 1960، بووژانەوەی نوێی سیاسی و چەكداری كەوتەوە گیانی حیزبی دیموكرات، بەشێوەیەك كە لە زۆربەی ناوچەكانی كوردستانی ئێراندا جموجۆڵ و راسانی خەڵك دەبینرا هەرچەندە كەمتر لایەنی رێكخستنی و رێكخراوەیی پێوەدیار بوو. لەو قۆناخەی دیموكراتدا دەتوانین ئاماژە بە هەندێك سەركردەی ناوەخۆیی بكەین كە دژی دەسەڵاتی شاهەنشاهی و بەناوی “حیزبی دیموكرات” چالاكیی سیاسی و چەكداراییان ئەنجام دا و تەنانەت گیانیشیان بەخت كرد، بەڵام تا ئێستەش وەك بەشێكی زێڕین لە مێژووی دیموكرات دادەنرێ. دیارترینی ئەوانە “مەلا ئاوارە 1968 و مراد شیرێژ 1967 بوون كە بەهێمای بوژاندنەوەی شۆڕش لە كوردستانی ئێران پاش كۆماری كوردستان دادەنرێن. ئەوانە دواتر لەلایەن دەسەڵاتی ئێرانییەوە گوللەباران كران و مراد شیرێژ-یش بە پیلانێكی ئێرانی-كوردی رادەستی بەرپرسانی ئێرانی كرایەوە و بەشێوەیەكی نامرۆڤانە كوژرا و تەرمەكەی نیمایش كرا. ئەو قۆناخە لە حیزبی دیموكرات هەرچەندە كورت بوو، بەڵام هێزێكی باشی لە نوێبوونەوە و هاتنەوە ناوخەڵكی پاش 20 ساڵان بەو حیزبە بەخشی.
4. ساڵانی پاش بزووتنەوە چەكدارییەكەی 1960 دیسان تەوژمێك لە بێدەنگی و كپكردنی سیاسی بەسەر دیموكراتدا سەپا، هەرچەندە بەنهێنی كۆمەڵێك چالاكیی سیاسی، بڵاوكردنەوەی نووسین، كۆبوونەوە، پەیوەندیگرتنی خەڵك و دەنگی شۆڕشگێڕی هەبوو و تەنانەت لە ساڵی 1971 یەكەم رێكخستنی حیزبی دیموكرات سەرلەنوێ داڕشتنی بۆ كرا و كۆنفرانس و رێبەرایەتی ساخ كرانەوە و بۆ یەكەمجار “قاسملوو” و ناوەكەی هاتە ناو حیزبی دیموكرات، بەڵام لە راستیدا ئەو حیزبە فشارێكی زۆری لەسەر بوو و بە دەیان و سەدان ئەندام و لایەنگری دیموكرات دەستگیر و زیندانی كران كە بەشێكی هەرەزۆریان لە ئەندامە چالاك و بەوەجەكانی دیموكرات بوون. لەو قۆناخە 15 ساڵییەدا و تا گەیشتن بە سەرهەڵدانی شۆڕشی لە ئێران، حیزبی دیموكرات لە بواری فكری و هزری و كاری رێكخراوەییدا توانی خۆی رێكبخاتەوە و بەشێكی زۆری ئەندامانی كۆن و نوێی خۆی بەسەر بكاتەوە. بەتایبەت كە دەنگۆی سەرهەڵدانی شۆڕش دژی دەسەڵاتی پاشایەتی لە ئێران رۆژبەرۆژ زیاتر دەبوو و ئەندام و دۆستانی دەرەوەی وڵات پەیوەندییان بە دیموكرات كردەوە و بە گەڕانەوەیان بۆ كوردستان ئەزموونێكی باشیان پێشكێشی حیزب كرد.
5. سەركەوتنی شۆڕشی گەلانی ئێران (1979.2.11) دەرفەتێكی كراوە و ئازادانەی بە هەموو گەلانی ئێرانی بەخشی تا ویست و خواستەكانیان رووبكەن. حیزبی دیموكرات یەكەم حیزبی كوردی بوو كە تەنیا چەند رۆژێك پاش رووخانی شا لە مهاباد بەڕەسمی لە میتینگێكی دەیان هەزار كەسیدا دەستبەكاربوونەوەی خۆی راگەیاند. ئەو رۆژە بۆ دیموكرات وەك رۆژی راگەیاندنی كۆماری كوردستان لە هەمان شار پاش 33 ساڵ دادەنرا و گرینگی هەبوو! بەو جیاوازییەی كە ئەمجارەیان دیموكرات خۆی وەك حیزبێكی كوردی ئێرانی “حیزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران” ناساندبوو لە كاتێكدا پێشتر دەستی بۆ راگەیاندنی دەوڵەتی “كۆماری كوردستان” بردبوو. بچووكبوونەوەی خواستەكانی دیموكرات بەهیچ شێوەیەك لە جەماوەرەكەی كەم نەكردەوە بەشێوەیەك كە بەپێی لێدوانی بەرپرسانی باڵا لە ماوەیەكی كەمدا ئەو حیزبە توانی زیاتر لە 50 هەزار پێشمەرگە پۆشتە و ئامادە بكا. لەو قۆناخەدا بوو كە سیستەمێكی سیاسی و ئیداری ئەگەریش بۆ ماوەیەكی كورت بووبێ توانی باڵی بەسەر كوردستانی ئێراندا بكێشێ. هەرچەندە لەو ماوەیەدا دیموكرات بەهێزترین ساڵانی خۆی بەڕێكرد، بەڵام بێ كێشە و رەخنە هەر نەبوو، بەتایبەت كە تۆمەتی “هەڵایسانی شەڕی ناوەخۆیی” كۆمەڵە-دیموكرات-قیادە موەقەت خرایە پاڵ حیزبی دیموكرات. جیاواز لەوانە، پەیامی ئەو سەردەمە بۆ دیموكرات و كوردی ئێران بەگشتی ئەوە بوو كە دەسەڵاتی نوێ لە تاران نەك هیچی بۆ كورد پێ نییە، بگرە بەرنامەی لەناوبردنی عەقلی سیاسی و سەركردەكانی كوردی ئێرانیش بەڕێوە دەبات.
6. ئەو دۆخەی پاش سەركەوتنی شۆڕش لە ئێران دەرگای خەباتی چەكداری بەڕووی كوردی ئەو بەشەدا كردەوە كە دیموكرات (هاوشانی كۆمەڵە و لایەنەكانی تر)ی تووشی شەڕێكی نابەرابەر بەرامبەر دەسەڵاتی نوێ لە ئێران كرد كە هەمان كۆماری ئیسلامی بوو و تەنیا چەند مانگ پاش سەركەوتنی شۆڕش، خومەینی وەك “رێبەری شۆڕش” فەرمانی جیهادی لە دژی كورد دەركرد! ئەو قۆناخە بۆ دیموكرات نێزیكەی 15 ساڵی خایاند (1980-1995 كە تێیدا ئەو حیزبە بەناچار و بەچەند قۆناخ وازی لە شارەكان هێنا و رووی لە شاخ كرد و بەرەنگارییەكی شۆڕشگێڕانەی دەست پێكرد.(
7. سەرەتاكانی 1997 ، حیزبی دیموكرات بەڕەسمی رووی لە شارەكانی هەرێمی كوردستان كرد و بەئاشكرا وازی لە خەباتی چەكداری هێنا كە دواتر وەك “سۆزێك بۆ سەقامگیریی حكوومەتی هەرێمی كوردستان و دەستكەوتەكانی كورد لە باشوور” هاتەدانان. حیزبی دیموكرات لەو بەشەی مێژووی خۆیدا هەرچەندە قوربانییەكی زۆری دا بەتایبەت لەڕووی “تیرۆركرانی” ئەندام و كادیرانی خۆی لەو بەشەی كوردستان، بەڵام سەركەوتوو بوو لەوەی پابەندیی خۆی بە “رەچاوكردنی دۆخی هەرێم و راگرتنی باڵانسی سیاسی نێوان سێكوچكەی خۆی و ئێران و كوردانی باشوور” بپارێزێ كە تا ئەمڕۆش كار بەو ستراتیژییەی دەكا. راستی یان هەڵەبوونی بڕیاری وازهێنانی دیموكرات لە شاخ و خەباتی چەكداری و هاتنی بۆ ناو كەمپەكان باسێكی ترە كە رەنگە لێرەدا دەرفەتی كردنەوەی نەبی.
هەڵسەنگاندی دیموكراتی 70 ساڵە لە 7 خاڵدا بەپوختی:
1. حیزبی دیموكرات توانی شیرازەی سیاسیی كوردی رۆژهەڵاتی لە دەوری خۆی كۆ بكاتەوە و لانیكەم تا ئێستە پلەی خۆی وەك حیزبێكی میللی لەدەست نەداوە و باش سەركەوتووە لەوەی رێگە نەدا كورد لە رۆژهەڵات تووشی سەرگەردانیی سیاسی بی. دیموكرات بەهەموو كەموكوڕییەكانییەوە، تا ئێستەش روخساری خۆی وەك هێمای سیاسیی كوردی رۆژهەڵاتی پاراستووە، بەواتەیەكی تر دیموكراتبوون وەك نەریتێكی سیاسیی بۆ كورد لە ئێرانی لێهاتووە.
2. دیپلۆماسیەتی حیزبی دیموكرات حاشای لێناكرێ، بوارێك لە خەباتی سیاسی كە ئەو حیزبە لە ئاستی رێبەریدا قوربانیى وەك قاسملوو و شەڕەفكەندی پێشكێش كردووه تا بیسەلمێنی “هێزێكە بەسەر لوولەی تفەنگەوەش بڕوای بە گفتوگۆ هەیە”. تێكەڵبوونی حیزبی دیموكرات بە كۆڕ و ناوەندە ناودەوڵەتییەكان و هەبوونی پەیوەندی لەگەڵ كەسایەتییە دیارەكانی ئێرانى و جيهانى و وەرگرتنی دیموكرات وەك هێزێكی خاوەن دیپلۆماسی، پێگەیەكی وای بەو حیزبە بەخشیوە كە لە ئاستی حیزبە فارس و ئێرانییەكانیشدا (هاوشانی چەند هێزێكی تری كوردی ئێرانی) وەك یەكەم حیزبی كوردی ئێرانی سەیری دیموكرات دەكرێ. ئەو دەستكەوتە لەگەڵ فارسەكاندا نابێ بەكەم بزانین!
3. دیارترین رەخنەی بەرەوڕووی دیموكرات دەكرێتەوە، هەمان “تێكچوونی یەكڕیزی و تەبایی”ی ناوەخۆیییە. ئەو حیزبە سەركەوتوو نەبووە لەوەی گۆڕانكارییە فكری و مێژوویییەكانی خۆی بەبێ “لەتبوون” تێپەڕ بكا. ئەوانەی پەنجەی رەخنە بۆ دیموكرات درێژ دەكەن مادەی خامی باشیان لەبەردەستە تا لەوبارەیەوە ئەو حیزبە بخەنە بەر داری گلەیی.
4. یەكێكی تر لەو رەخنانەی رووبەڕووی دیموكرات دەبێتەوە، “رێگەنەدانە بە سەرگرتنی هێزێكی تری كوردی” كە بتوانێ ركابەری بكا، ئەو تۆمەتە كاتێك تۆخ دەبێتەوە كە پارتی كرێكارانی كوردستان پێیوایە دیموكرات “دیكتاتۆرانە دەجووڵێتەوە لەگەڵ هەر هێز و لایەنێك كە هەڵگری بۆچوونی دەرەوەی كوردستانی ئێران بی”. زۆرجاریش پ.ك.ك و هێزەكانی پێڕەوی ئەو حیزبە كوردییە بازنەی تۆمەتەكەیان گەورەتریش دەكەن و دەڵێن: “دیموكراتەكان روانینی نەتەوەیییان نییە بۆیە هەزمی هێزی پارچەكانی تر ناكەن”. ئەو خاڵە وەك نیگەرانییەكی سیاسی بۆ داهاتووی سیاسیی كورد و دیموكرات لە ئێران دەمێنێتەوە، بەتایبەت كە دیموكرات و پ.ك.ك سوورن لەسەر بۆچوون و سیاسەتی خۆیان.
5. یەكێك لە شانازییەكانی دیموكرات ئەوەیە كە “سەربەخۆییی سیاسی و كرداریی خۆی پاراستووە” و لەو هەمووە جەنجاڵە سیاسی و تێكهەڵچوونە سەربازییانەی لە دەورەبەری ئەو حیزبە بەسەر لایەنەكانی تری كوردیدا هاتووە، هەم لە ئاستی ناوەخۆییی كوردستان و هەمیش وڵاتانی پێوەست بە پرسی كورد، كەمترین گلەیی لایەنگیری یان “بوونە داردەست” هاتووەتەوە سەر دیموكرات. بەشێوەیەك كە دیموكرات ئەگەر باری كوردی بۆ ئاسان نەكرابێ، “هەرگیز” قورسی نەكردووە.
6. دیموكرات هەست بە بەرپرسیارییەتێكی گەورەتر لە تەنیا حیزبێك دەكا و هەربۆیەش زۆرجار لە بڕیاردان و گرتنی هەڵوێستەكانیدا پەلەی پێوە دیار نییە. ئەو تایبەتمەندییە وایكردووە سەرجەم هەڵوێست و رەفتارەكانی ئەو هێزە لە ئاستی كوردستانی و دەرەوەشدا بەگرینگ وەربگیرێ و لە ئاستی ئوروپا و رۆژئاوا بەگشتی وەك حیزبێكی “مەسئول” سەیر دەكرێ.
7. دوژمنەكەی حیزبی دیموكرات كە هەمان دەسەڵاتدارانی ئێرانی لە ماوەی 70 ساڵی رابردوودا بوونە، وایان لەو هێزە كردووە كە خۆی لەگەڵ سیاسەتی هەرێمی و ناودەوڵەتیدا بگونجێنێ و بەپارێزێكی زۆرەوە هەنگاو بنێ، بەتایبەت كە ئێران دەستی دەچێتە ناو ریشە و هەناوی وڵاتانی دراوسێ و لە ئاستی ناودەوڵەتیشدا زیاتر لە زۆربەی وڵاتانی تر گرینگی پێدراوە. ئەو نەیارە تایبەتەی كورد لەئێران ئەركی حیزبەكانی ئەو پارچەیەی قورستر لەوانی تر كردووە، ئەركێك كە حیزبی دیموكرات ئەگەریش تا ئێستە سەری نەخستبێ، پشتی تێنەكردووە و بەردوامە.
ئاوێنە